Kraków – centrum polskich badań orientalistycznych – historia Katedry Orientalistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego

Kraków od wieków był mostem między Europą a Wschodem, a Uniwersytet Jagielloński stał się kuźnią wiedzy o odległych kulturach. W tym artykule zanurzymy się w fascynującą historię Katedry Orientalistyki, która ukształtowała polską naukę o Bliskim Wschodzie, Indiach i Azji Środkowej. Od pierwszych wykładów po współczesne badania, krakowscy orientaliści nie tylko zgłębiali tajemnice sanskrytu, arabskiego i perskiego, ale też budowali mosty w relacjach międzynarodowych. Poznaj historię ludzi i zbiorów, które uczyniły Kraków mekką dla badaczy Orientu.

Początki orientalistyki w murach Uniwersytetu Jagiellońskiego

Uniwersytet Jagielloński, założony w 1364 roku przez króla Kazimierza Wielkiego, od samego początku był miejscem, gdzie splatały się wątki europejskiej i wschodniej myśli. Jednak systematyczne studia orientalistyczne rozpoczęły się dopiero w XIX wieku, w epoce rozbiorów, gdy Polska szukała inspiracji w kulturach pozaeuropejskich, by przetrwać duchowo i intelektualnie. W 1815 roku, po Kongresie Wiedeńskim, władze austriackie zatwierdziły na UJ katedrę języków wschodnich, co było odpowiedzią na rosnące zainteresowanie handlem i dyplomacją z Imperium Osmańskim oraz Persją.

Pierwszym profesorem orientalistyki został Ignacy Kruszelnicki, mianowany w 1818 roku. Uczeń słynnego hebraisty Christiana Wilhelma Freyera, Kruszelnicki skupił się na języku hebrajskim i aramejskim, wykładając o Biblii w kontekście bliskowschodnim. Jego prace, choć skromne w porównaniu z późniejszymi osiągnięciami, położyły fundament pod zrozumienie semickich korzeni cywilizacji. W tym okresie biblioteka uniwersytecka zaczęła gromadzić pierwsze egzemplarze tekstów wschodnich, w tym przekłady Koranu i manuskrypty żydowskie, co było rzadkością w ówczesnej Europie Środkowej.

Rozwój przyspieszył w drugiej połowie XIX wieku dzięki Józefowi Szlifkinowi, który w 1860 roku objął katedrę. Szlifkin, poliglota władający arabskim, perskim i tureckim, wprowadził na UJ pierwsze systematyczne kursy filologii semickiej. Pod jego kierunkiem studenci analizowali klasyczne teksty, takie jak Alfijja Ibn Maledżuma w gramatyce arabskiej, co pozwoliło polskim uczonym konkurować z zachodnimi ośrodkami w Berlinie czy Paryżu. Szlifkin nie tylko nauczał, ale też publikował, m.in. przekłady perskiej poezji, co wzbogaciło polską literaturę o wschodnie motywy. Jego era to czas, gdy orientalistyka przestała być hobby dyplomatów, a stała się dyscypliną akademicką, przyciągającą ambitnych badaczy z Galicji.

W odzyskanej niepodległości, po 1918 roku, Katedra Orientalistyki zyskała nowy impet. W 1922 roku powstała osobna katedra arabistyki pod kierownictwem Tadeusza Kowalskiego, co symbolizowało dojrzałość krakowskiej szkoły. Kowalski, absolwent Sorbonny, gdzie studiował u Louisa Massignona, wprowadził metody porównawcze, analizując arabski w kontekście semitologii. Jego wykłady o islamie i kulturze beduińskiej przyciągały tłumy, a publikacje, jak Arabski i islam, stały się podstawą dydaktyki w Polsce. To właśnie wtedy Kraków zaczął być postrzegany jako centrum badań orientalistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, rywalizując z Pragą i Budapesztem.

Wybitni profesorowie – architekci polskiej orientalistyki

Krakowska orientalistyka to przede wszystkim ludzie, którzy poświęcili życie studiom sanskrytu, arabskiego i perskiego, budując prestiż Polski na arenie międzynarodowej. Jedną z kluczowych postaci był Tadeusz Kowalski (1885-1948), nie tylko założyciel katedry arabistyki, ale też pionier turkologii w Polsce. Kowalski, uczestnik wypraw naukowych do Turcji i Egiptu, zebrał unikalne materiały etnograficzne, opisując zwyczaje plemion arabskich w pracach takich jak Beduini i ich obyczaje. Jego wkład w zrozumienie osmańskiej historii Polski, w tym analizy traktatów z XVI wieku, uczynił go doradcą MSZ w sprawach bliskowschodnich.

Kolejnym filarem był Ananiasz Zajączkowski (1901-1970), uczeń Kowalskiego, który rozwinął studia nad językami tureckimi i Altajem. Zajączkowski, znawca tatarszczyzny i islamu w Polsce, badał relacje polsko-tatarskie od czasów Jagiellonów. Jego monumentalne dzieło Zarys religii tureckich integruje perspektywę historyczną z filologiczną, analizując teksty w czagataju i osmańskim tureckim. Jako profesor UJ, Zajączkowski kierował katedrą od lat 50. XX wieku, formując pokolenia badaczy, którzy dziś pracują w instytutach takich jak PAN.

W dziedzinie indologii i sanskrytu wyróżnił się Stanisław Tokarski (1908-1986), choć jego kariera splatała się z Warszawą, to w Krakowie studiował i czerpał z tradycji UJ. Jednak krakowską indologię ukształtował Jerzy Sielicki, który w latach powojennych wprowadzał sanskryt jako klucz do filozofii indyjskiej. Sielicki tłumaczył Upaniszady i analizował Bhagawadgita, łącząc filologię z filozofią. Jego prace podkreślały podobieństwa między wschodnią mistyką a polską myślą romantyczną, co rezonowało w czasach komunizmu.

Nie można pominąć iranistyki, gdzie Aleksander Jasiński (1921-2001) stał się autorytetem w badaniach perskiego. Jasiński, edytor Firdusiego i Hafiza, zebrał bogatą kolekcję manuskryptów safawidzkich. Jego monografie o perskiej poezji mistycznej, jak Rumi i jego poemat, ukazały wpływ sufizmu na europejski romantyzm. Ci profesorowie nie tylko publikowali w prestiżowych journalach, jak Journal of the Royal Asiatic Society, ale też zakładali towarzystwa naukowe, np. Polskie Towarzystwo Orientalistyczne w 1924 roku, z siedzibą w Krakowie.

Współcześnie katedrę prowadzą następcy, tacy jak Teresa Dąbrowska w arabistyce czy Maciej Stępień w hebraistyce, kontynuując tradycję interdyscyplinarnych badań. Ich projekty, finansowane przez ERC, badają współczesny Bliski Wschód, od konfliktów w Syrii po kulturę cyfrową w Iranie, co pokazuje ewolucję orientalistyki od filologii do studiów kulturowych.

Zbiory rękopisów i książek – skarbnica tajemnic Orientu

Jednym z największych skarbów Katedry Orientalistyki jest jej biblioteka, która od XIX wieku gromadzi rzadkie manuskrypty i inkunabuły wschodnie. Pod kierownictwem Szlifkina zakupiono pierwsze kodeksy perskie, w tym iluminowane wersje Szahname Firdusiego, co było sensacją w Galicji. W okresie międzywojennym Kowalski i Zajączkowski wzbogacili zbiory o arabskie kroniki, takie jak Tarich al-Rusul wa-l-Muluk at-Tabari’ego, sprowadzone z Stambułu i Kairu.

Dziś Biblioteka Orientalistyczna UJ liczy ponad 100 tysięcy woluminów, w tym 2000 manuskryptów. Kluczowe są zbiory arabskie: kolekcja Fundacji im. Jana III Sobieskiego, zawierająca tureckie firman’y z XVII wieku, dokumentujące sojusze polsko-osmańskie. Perskie rękopisy, w tym poezje Sa’adiego, służą do badań nad kaligrafią i miniaturą. Sanskryckie teksty, choć mniej liczne, obejmują edycje Rigwedy z XIX-wiecznych drukarni w Kalkucie, używane w studiach porównawczych z indoeuropeistyki.

Te zbiory nie są tylko archiwum – to żywe narzędzie badań. W latach 90. XX wieku cyfrowo zinwentaryzowano manuskrypty, co umożliwiło współpracę z British Library. Dziś badacze z całego świata przyjeżdżają do Krakowa, by analizować te materiały w kontekście globalizacji, np. wpływ arabskiej nauki na renesans europejski. Gromadzenie tych skarbów to nie tylko pasja, ale strategia budowania polskiej suwerenności intelektualnej, niezależnej od Moskwy czy Wiednia.

Krakowscy orientaliści w historii relacji Polski ze Wschodem

Orientalistyka na UJ nigdy nie była oderwana od rzeczywistości – jej przedstawiciele pełnili role doradców i tłumaczy w kluczowych momentach. Już w XIX wieku Kruszelnicki tłumaczył dokumenty dla galicyjskich władz w kontaktach z Persją, co ułatwiło handel jedwabiem. W okresie międzywojennym Kowalski doradzał MSZ w negocjacjach z Turcją, analizując osmańskie archiwa podczas sporów granicznych. Jego ekspertyza pomogła w odzyskaniu polskich dóbr kulturalnych z Anatolii.

Podczas II wojny światowej orientaliści działali w konspiracji: Zajączkowski ukrywał żydowskich uczonych i tłumaczył dla AK materiały wywiadowcze z Bliskiego Wschodu. Po 1945 roku, w czasach zimnej wojny, krakowscy profesorowie pośredniczyli w kontaktach z krajami arabskimi, np. Jasiński tłumaczył dla dyplomatów w Teheranie, budując mosty z Iranem mimo bloku wschodniego.

We współczesności rola ta ewoluuje: absolwenci UJ pracują w ONZ i UE, doradzając w sprawach migracji z Syrii czy dialogu z islamem. Na przykład, w 2015 roku eksperci z katedry analizowali teksty ISIS, pomagając w dekonstrukcji propagandy. Ta tradycja czyni Kraków nie tylko centrum akademickim, ale też strategicznym graczem w geopolityce Wschód-Zachód, gdzie wiedza o sanskrycie czy arabskim staje się kluczem do pokoju.

Historia Katedry Orientalistyki UJ to opowieść o pasji, która przetrwała wojny i zmiany ustrojowe. Dziś, w erze globalizacji, krakowscy badacze kontynuują dzieło pionierów, odkrywając Orient na nowo – nie jako egzotykę, ale integralną część świata. Jeśli interesuje cię Bliski Wschód, Kraków czeka z otwartymi drzwiami i bogatymi zbiorami.

Informacja:

Artykuł (w szczególności treści i obrazy) powstał w całości lub w części przy udziale sztucznej inteligencji (AI). Niektóre informacje mogą być niepełne lub nieścisłe oraz zawierać błędy i/lub przekłamania. Publikowane treści mają charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowią porady w szczególności porady prawnej, medycznej ani finansowej. Artykuły sponsorowane i gościnne są przygotowywane przez zewnętrznych autorów i partnerów. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za aktualność, poprawność ani skutki zastosowania się do przedstawionych informacji. W przypadku decyzji dotyczących zdrowia, prawa lub finansów należy skonsultować się z odpowiednim specjalistą.

Polecamy: Nauka i Edukacja

---